Odpowiedzialność prawna nieletnich
W Polsce odpowiedzialność za popełnione czyny nieletnich zabronione prawem reguluje ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Nieletnich nie ponoszą odpowiedzialności w taki sam sposób jak dorosły sprawca. Kwestia odpowiedzialności wymaga zastosowania szczególnych zasad, które uwzględniają wiek sprawcy oraz jego stan psychiczny. Celem przepisów zawartych w ustawie o nieletnich jest przede wszystkim wychowanie, a nie karanie. W postępowaniach dotyczących nieletnich sprawców sądy kierują się zasadą resocjalizacji.
Głównym celem postępowania w sprawach nieletnich jest jego resocjalizacja, a nie tylko jego ukaranie. Z tego powodu sądy, organy ścigania oraz placówki wychowawcze starają się, aby kara miała charakter wychowawczy, a nie tylko represyjny. Każdemu przypadkowi popełnienia przestępstwa przez nieletniego w zależności od okoliczności, stopnia winy, wieku sprawcy oraz jego dotychczasowego zachowania przypisuje się odpowiednią karę lub środek wychowawczy taki jak umieszczenie nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, zakaz zbliżania się do ofiar, czy zobowiązanie do odbycia pracy społecznej. Oprócz odpowiedzialności karnej nieletni sprawca może również ponosić odpowiedzialność cywilną, za szkody wyrządzone w wyniku przestępstwa.
Wśród rozwiązań przewidzianych w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, znajduje się określenie przedziałów wiekowych jako warunku prowadzenia w stosunku do nieletnich postępowania.
1. osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie-postępowania w sprawach o demoralizację
2. osób, które ukończyły 13 lat jednakże przed ukończeniem 17 lat (nieletni) i dopuściły się czynu zabronionego prawem-postępowania w sprawach o czyny karalne
3. osoby, od 17 do 21 roku życia (młodociani) – osoby, które w chwili popełnienia przestępstwa miały 17 lat, ale nie ukończyły 21 lat, mogą zostać objęte odpowiedzialnością karną, chociaż w szczególnych okolicznościach sąd może wziąć pod uwagę ich młodszy wiek.
4. wykonywania środków wychowawczych, środka leczniczego lub środka poprawczego – w stosunku do osób, względem których środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie 21 lat, chyba że nowa Ustawa o nieletnich stanowi inaczej.
Od zasady, że granice wieku odpowiedzialności karnej wyznacza wiek 17 lat, w polskim prawie przewidziany jest wyjątek, który dotyczy sytuacji nieletniego, który w chwili popełnienia czynu ukończył 15 roku życia, jeżeli popełnił jedno z 10 przestępstw z kodeksu karnego, a okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, a zwłaszcza, jeżeli poprzednio stosowane wobec sprawcy środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Do przestępstw, o których mowa powyżej, ustawodawca zalicza:
1. zamach na życie Prezydenta RP;
2. zabójstwo;
3. umyślne spowodowanie katastrofy w komunikacji;
4. zgwałcenie zbiorowe lub kazirodcze;
5. wzięcie zakładników;
6. rozbój;
7. umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu;
8. umyślne sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego;
9. katastrofa w ruchu lądowym;
10. porwanie samolotu lub statku.
Ustawa o nieletnich zawiera zamknięty katalog środków wychowawczych, leczniczych i poprawczych. Do środków wychowawczych należą:
1. upomnienie;
2. zobowiązanie do określonego postępowania, np. do naprawienia wyrządzonej szkody w całości albo w części, do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, do wykonania prac społecznych, do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w zajęciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym, w szczególności terapii uzależnień, psychoterapii, psychoedukacji, lub szkoleniowym, do powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób, lub do zaniechania używania substancji psychoaktywnej;
3. nadzór odpowiedzialny rodziców albo opiekuna nieletniego;
4. nadzór organizacji społecznej, w tym pozarządowej, której celem statutowym jest praca z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, zapobieganie demoralizacji nieletnich lub pomoc w readaptacji społecznej nieletnich, pracodawcy albo osoby godnej zaufania udzielających poręczenia za nieletniego;
5. nadzór kuratora sądowego;
6. skierowanie do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji społecznej, w tym pozarządowej, lub instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z tą organizacją lub instytucją;
7. zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju;
8. przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego lub tych, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego, przepadek równowartości przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego lub tych, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego, przepadek przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przesyłanie, przenoszenie, przewóz lub przechowywanie jest zabronione, przepadek przedsiębiorstwa albo jego równowartości, przepadek korzyści majątkowej albo jej równowartości lub przepadek przedmiotów czynów zabronionych;
9. umieszczenie w rodzinie zastępczej zawodowej specjalistycznej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad nieletnim;
10. umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym;
11. umieszczenie w okręgowym ośrodku wychowawczym.
Środkiem leczniczym jest umieszczenie nieletniego w zakładzie leczniczym, w którym są udzielane jemu świadczenia zdrowotne z zakresu opieki psychiatrycznej lub leczenia uzależnień. Środek ten jest zatem stosowany w sytuacji stwierdzenia u nieletniego zaburzeń na tle psychicznych lub też w sytuacji stwierdzenia uzależnienia nieletniego. Ustawa o nieletnich wyróżnia 3 rodzaje zakładów leczniczych, tj. zakład leczniczy podstawowego zabezpieczenia, wzmocnionego zabezpieczenia oraz maksymalnego zabezpieczenia.
Środkiem poprawczym jest umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym. Zakłady poprawcze są potocznie nazywane poprawczakami. O umieszczeniu w zakładzie poprawczym sąd może orzec w stosunku do nieletniego, który popełnił przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, a przy tym jednocześnie przemawiają za tym wysoki stopień jego demoralizacji oraz rodzaj i okoliczności popełnionego przestępstwa, w szczególności, jeśli środki wychowawcze okazały się nieskuteczne ewentualnie jeśli nie rokują resocjalizacji nieletniego.
W postępowaniu w sprawie nieletniego stronami są: nieletni, rodzice albo jeden z rodziców, pod którego stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje, albo opiekun nieletniego, prokurator.
Zgodnie z ustawą nieletni ma prawo do: obrony, w tym do korzystania z pomocy obrońcy oraz do złożenia wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu, składania wyjaśnień oraz odpowiedzi na zadane pytania, odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na zadane pytania, do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nieletni nie włada wystarczająco językiem polskim, korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza języka migowego, jeśli stan zdrowia nieletniego tego wymaga.
Ustawa o nieletnich stanowi zbiór przepisów, które w całości określają zasady postępowania przed sądem rodzinnym w sprawach dotyczących przestępstw popełnianych przez dzieci. Najważniejsze w postępowaniu dotyczącym nieletnich sprawców czynów zabronionych prawem ma znaczenie podejście wychowawcze, które daje szanse na zmianę zachowania i uniknięcia poważniejszych konsekwencji w dorosłym życiu.